Handvatten voor het opstellen of actualiseren van een cultuurhistorische en/of archeologische (verwachtings)waardenkaart
Gemeenten staan voor verschillende keuzes bij het opstellen of actualiseren van een cultuurhistorische waardenkaart of archeologische verwachtings- en waardenkaart. Welke informatie neem je op? Welke collega's betrek je? Hoeveel onderzoek is nodig? En hoe zorg je ervoor dat de kaart straks ook echt wordt gebruikt?
Dit artikel helpt je om die keuzes gestructureerd te maken. Je vindt de belangrijkste aandachtspunten uit het webinar 'Erfgoed op de kaart', aangevuld met praktische tips die je kunt gebruiken bij de voorbereiding van een opdracht of project.
Het is geen stappenplan of vaste werkwijze. Iedere gemeente maakt keuzes die passen bij de eigen ambities, capaciteit en beschikbare middelen. Gebruik deze handreiking daarom vooral als checklist tijdens de voorbereiding van jouw project.
Wat is een waardenkaart?
Een cultuurhistorische waardenkaart brengt in beeld welk erfgoed aanwezig is binnen een gemeente en waarom dat van waarde is. Denk aan monumenten, landschappen, stedenbouwkundige structuren, immaterieel erfgoed, karakteristieke gebouwen en andere cultuurhistorisch waardevolle elementen.
Een archeologische verwachtings- en waardenkaart laat zien waar archeologische resten bekend zijn of worden verwacht.
Beide kaarten helpen gemeenten om erfgoed beter mee te nemen in beleid, vergunningverlening en ruimtelijke ontwikkelingen. Ze bieden bovendien een goed vertrekpunt voor communicatie met collega's, bestuurders en inwoners.
1. Begin niet met de kaart, maar met het doel
Voordat je een bureau benadert, is het belangrijk om eerst vast te stellen waarom je een waardenkaart wilt. Denk bijvoorbeeld aan:
beter inzicht in erfgoed binnen de gemeente
actualiseren van erfgoedbeleid
als basis voor het omgevingsplan
toetsing van ruimtelijke ontwikkelingen
communicatie richting inwoners
juridische bescherming van cultuurhistorisch waardevolle objecten en/of structuren
Vraag jezelf af:
Waar willen we de kaart straks voor gebruiken?
Wie gaat ermee werken?
Welke keuzes willen we straks kunnen maken op basis van deze kaart?
2. Betrek collega's vanaf het begin
Een waardekaart is veel breder dan alleen erfgoed. Betrek daarom vroegtijdig collega's van bijvoorbeeld:
ruimtelijke ordening
vergunningverlening
vastgoed
juridische zaken
communicatie
ICT
archeologie
archief
Waarom?
Je voorkomt dat de kaart alleen door erfgoed wordt gebruikt.
Je krijgt beter zicht op wensen en toepassingen.
Je creëert draagvlak binnen de organisatie.
Collega’s kunnen informatie en bronnen t.b.v. het onderzoek aandragen.
3. Bepaal vooraf je ambitieniveau
Elke waardekaart is maatwerk. Maak vooraf keuzes over:
Welke thema's neem je mee?
Denk aan:
gebouwd erfgoed
stedenbouw
landschap
archeologie
groenstructuren
kunstwerken
immaterieel erfgoed
Welke accenten wil je leggen?
Bijvoorbeeld:
Post '65-erfgoed
wederopbouw
religieus erfgoed
bouwhistorie en bouwhistorische verwachtingen
landgoederen
winkelpuien
omgeving van het monument
ruilverkaveling
beladen of koloniaal erfgoed
Tip!
Niet alles hoeft in één keer. Kies wat past bij jouw gemeente en beschikbare capaciteit.
4. Denk na over participatie
Het Verdrag van Faro stimuleert gemeenten om inwoners en erfgoedgemeenschappen te betrekken. Dat kan op verschillende niveaus:
informeren
ideeën ophalen
advies vragen
samen onderzoeken en keuzes maken
onderzoek door participanten laten uitvoeren
Bij de meest vergaande vorm voeren participanten zelf (delen van) het onderzoek uit. De professionele onderzoekers begeleiden het proces.
Praktische voorbeelden zijn:
een bewonersavond
historische verenigingen betrekken
een enquête
een klankbordgroep
inwoners objecten laten aandragen
Participatie levert vaak nieuwe verhalen, lokale kennis en meer draagvlak op.
5. Kies de juiste vorm
Een waardenkaart kan verschillende vormen hebben.
Statische kaart
Bijvoorbeeld een PDF.
Voordelen
eenvoudig;
duidelijk vastgesteld
gemakkelijk te gebruiken
Nadeel
lastig te actualiseren
Digitale GIS-kaart
Voordelen
eenvoudig uit te breiden
koppeling met andere systemen mogelijk
geschikt voor meerdere gebruikers
mogelijkheid om verhalen, foto's en rapporten toe te voegen
Denk vooraf ook na over:
welke informatie openbaar wordt
welke informatie alleen intern beschikbaar blijft
6. Vergeet de archeologische kaart niet
Voor archeologie gelden wettelijke verplichtingen. Belangrijke aandachtspunten hierbij zijn:
veel kaarten dateren uit circa 2007
nieuwe onderzoeksgegevens kunnen verwachtingen veranderen
nieuwe thema's zoals conflictarcheologie verdienen aandacht
controleer of beleid nog aansluit bij de huidige kennis
Bekijk ook hoe omliggende gemeenten hun beleid hebben ingericht. Grote verschillen in beleidsregels bij buurgemeenten kunnen in de praktijk zorgen vooronduidelijkheid.
7. Maak realistische keuzes
Niet iedere gemeente hoeft direct de meest uitgebreide waardekaart te laten maken. Onderzoek ook of een gefaseerde aanpak mogelijk is.
Verkennend
Geschikt als basis. Kenmerken:
beperkt aantal thema's
beperkte participatie
vooral inventarisatie
Verdiepend
Meer onderzoek, meerdere disciplines en meer participatie. Denk aan:
landschap
stedenbouw
Bouwhistorie en bouwhistorische verwachtingen
immaterieel erfgoed
digitale kaart
Vooroplopend
Een brede aanpak met:
veel participatie
uitgebreid archief- en veldonderzoek
meerdere thema’s en accenten
publieksproducten
gefaseerde uitwerking
8. Denk ook alvast aan de periode ná het onderzoek
Een waardekaart is geen eindproduct. Bedenk vooraf:
hoe vertaal je de uitkomsten naar beleid
welke regels wil je koppelen aan de kaart
wil je nieuwe monumenten aanwijzen
hoe houd je de kaart actueel
hoe informeer je collega's en inwoners?
Een communicatieplan helpt om de resultaten daadwerkelijk te laten landen binnen én buiten de organisatie.
Praktische checklist
Voordat je een bureau opdracht geeft:
☐ We weten waarvoor we de kaart willen gebruiken.
☐ De belangrijkste collega's zijn betrokken.
☐ We hebben ons ambitieniveau bepaald.
☐ We weten welke thema's belangrijk zijn.
☐ We hebben nagedacht over participatie.
☐ We weten welke vorm de kaart krijgt.
☐ We hebben budget en capaciteit in beeld.
☐ We hebben ook een plan voor de periode na oplevering.
Tot slot
Een cultuurhistorische en/of archeologische waardenkaart is geen doel op zich. De kaart helpt gemeenten om erfgoed beter mee te nemen in ruimtelijke ontwikkelingen, beleid en communicatie.
Door vooraf duidelijke keuzes te maken over doel, inhoud en gebruik ontstaat een waardenkaart die niet in een la verdwijnt, maar daadwerkelijk wordt gebruikt in de dagelijkse praktijk.
Even sparren over jouw aanpak?
Ga je aan de slag met een cultuurhistorische waardekaart of archeologische verwachtings- en waardekaart? En wil je even sparren over de aanpak, de keuzes die je moet maken of een goede uitvraag?
We denken met je mee en helpen je graag verder op weg. Neem contact met ons op via het formulier hieronder.